Mniej znane dzieje Krasnobrodu

Obrazek
krasnobludek
Administrator
Posty: 390
Rejestracja: 22 lis 2016, 16:45

Mniej znane dzieje Krasnobrodu

Postautor: krasnobludek » 18 gru 2016, 17:10

Mniej znane dzieje Krasnobrodu

Kaznodzieje i ministrowie kalwińscy w zborach zamojskich (zlokalizowanych na terenie Zamojszczyzny)

Baltazar Kawaturski 1586 kaznodzieja

Krasnobród ministrowie
Wojciech Grabiec 1602
Stanisław Orłowski 1603
Piotr Gilowski 1603
S. Prusicki 1660

Synody kalwińskie
1647 Krasnobród Władysław Leszczyński,
wojewodzic bełzki
opiekunowie, dyrektor obrad

Wykładowcy i uczniowie kalwińskich szkół przy zborowych
Franciszek Parul, rektor Krasnobród
Jakub Mylius, rektor do roku 1660 Krasnobród, Mateusz Białobocki, rektor, w 1593 roku pełnił obowiązki rektora gimnazjum kalwińskiego w Kryłowie
Krasnobród



Krasnobród położony w centralnej części Roztocza Środkowego , w malowniczej dolinie Wieprza, otoczony
przepięknymi lasami stanowi doskonałe miejsce do odpoczynku, dlatego też posiada status miejscowości
letniskowej.
W przeszłości należał do Leszczyńskich/220/ - pamiątką po dawnych właścicielach jest znajdujący się w
dzielnicy Krasnobrodu zwanej Podzamkiem pałac. Obiekt zlokalizowany rozległym parku; był kilkakrotnie
niszczony i odbudowywany. Obecnie posiada cechy architektury klasycystycznej. Jest budowlą piętrową,
kryty polskim łamanym dachem. Kolumnowa galeria z gontowym dachem łączy pałac z oficyną wybudowaną
na przełomie XVIII i XIX w. Zamoyskich – przedstawicielka tego rodu – Katarzyna Zamoyska ufundowała w
pobliskim Podklasztorze w 1664 roku kaplice, w miejsce której królowa Marysieńka Sobieska, primo voto
Zamoyska wzniosła murowany kościół – jego budowniczym był architekt Zamoyskich J. M. Link /221/ Obiekt
wraz wybudowany został w latach 1690-1699 jako wotum wdzięczności za uzdrowienie; otrzymał
wezwanie Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Kościół do dziś stanowi miejsce pielgrzymek
mieszkańców Zamojszczyzny; przybywają tu również ludzie z odległych zakątków Polski. Dodatkową
atrakcją jest dla nich źródełko z kapliczką na wodzie, zwaną "Kaplicą Objawień", ponieważ tym miejscu, w
roku 1640 mieszkańcowi Krasnobrodu - Jakubowi Puszczykowi objawiła się Matka Boża. Pod kapliczką
znajdują się źródła, z których wypływa woda, mająca właściwości lecznicze po tę wodę przyjeżdża bardzo
dużo osób, nawet z odległych miejscowości. Obok kaplicy znajduje się figura przedstawiająca objawienie się
Matki Bożej Jakubowi Puszczykowi oraz Stacje Różańcowe wykonane z kamienia przez miejscowego
artystę - Andrzeja Gontarza.
Jak wyglądała pielgrzymka w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku opowiada Marianna Smoter rodem
z Czarnegostoku: idący na pielgrzymkę mieszkańcy parafii Trzęsiny zbierali się w Zwierzyńcu – zazwyczaj
pielgrzyma podwoził ktoś furmanką na miejsce zbiórki. Ze Zwierzyńca cała grupa wcześnie rano wyruszała
w kierunku Krasnobrodu mijając na trasie m. In Bondyrz. Po drodze odpoczywano spozywająć skromny
posiłek, na który składały się: chleb, biały ser, gotowane jajka..., pielgrzymi śpiewali pieśni maryjne. Po
przybyciu na miejsce brali udział w całonocnym nabożeństwie, a rano każdy udawał się do kapliczki na
wodzie by nabrać w butelkę wody z cudownego źródełka. Pilgrzymka miała miejsce w przeddzień święta
Matki Bożej Jagodnej...
Po Zamoyskich Krasnobród przejęli Tarnowscy. Prawa miejskie uzyskał w roku 1576/222/, lub – jak
podaje Stanisława Stolarczyk w wieku XVII/223/; utracił je w roku 1870 – status miasta uzyskał Krasnobród
ponownie w roku 1994. Równolegle z prawami miejskimi Zygmunt III Waza obdarzył go przywilejem na
sześć jarmarków rocznie i jeden co tygodniowy targ.
Obecność lasów, a co za tym idzie dużej masy drewna zadecydowała o rozwoju gonciarstwa; dla potrzeb
miejscowej ludności pracowali też garncarze - niestety rzemiosło to zanikło około 1985 roku z chwilą śmierci
ostatniego garncarza. W miejscowym muzeum zachowano pamiątki po nieżyjących już garncarzach –
przekazane zostały z pośród pamiątek zachowanych przez rodziny nieżyjących artystów.
Gdy wybuchło powstanie styczniowe (nie można wykluczyć, że niektórzy z mieszkańców Krasnobrodu
wzięli w nim udział) krasnobrodzianie byli świadkami potyczki rozegranej przez oddział Marcina
Borelowskiego „Lelewela”/224/ z wojskiem carskim - zginęło 42 powstańców. Celem upamiętnienia tego,

/
220/ możny ród wywodzący się z Wielkopolski – jego przedstawiciele zapisali się w historii kraju wieloma ważnymi
przedsięwzięciami; Rafał Leszczyński (1567 – 1636) sprawował urząd wojewody bełskiego, ufundował gimnazjum
w Lesznie. Stanisław – w latach 1704 – 1709 był królem Polski, jego córka – Maria Leszczyńska w roku 1725
poślubiła króla Francji Ludwika XV
/221/ S. Stolarczyk. Roztocze Środkowe. Przewodnik turystyczny dla obozów wędrownych. Warszawa 1975 (dalej S.
Stolarczyk. Roztocze Środkowe...)
/222/ Polskie Media Amer Com SA. Wielki Atlas Świata. Geografia Polski. Roztocze. Poznań 2001 s. 352
/223/ S. Stolarczyk. Roztocze Środkowe...
/224/ oddział „Lelewela” Borelowskiego rozgromiony został pod Panasówka – bezpośredni udział w pochówku poległych
partyzantów brał Robert Przegaliński – podpisarz Sądu Pokoju w Szczebrzeszynie, od roku 1862 agent powstańczy,
komendant tajnej siły zbrojnej tzw. „setki” powstańczej tymczasowy naczelnik miasta. Wspomnienia Roberta
Przegalińskiego z roku 1863, w którym odnotował fakty ze okresu swej działalności w Szczebrzeszynie znajdują się
w Archiwum Biblioteki im. H. Łopacińskiego w Lublinie (sygn. 1970- 75, k. 27 – 28


ważnego w dziejach Zamojszczyzny wydarzenia w roku 1930 wzniesiono pomnik. Nieopodal miejsca, gdzie
rozegrała się owa potyczka (jak głosi miejscowy przekaz) Marysieńka Sobieska podczas panującej zarazy
morowej (dżumy) ufundowała na źródełkiem kaplice z obrazem św. Rocha – patrona osób chorych na
zakaźne choroby.
W Krasnobrodzie istniała gmina żydowska (kahał) – podczas powstania Chmielnickiego w 1648 roku jej
członkowie wraz z miejscowa ludnością wiele ucierpieli od Kozaków. 1 listopada 1669 roku na mocy decyzji
Michała Korybuta Wiśniowieckiego gmina żydowska krasnobrodzka wraz z gminami w: Szczebrzeszynie,
Tarnogrodzie, Turobinie, Zamościu, Frampolu i innymi włączona został do Okręgu Ordynacji Zamoyskiej;
decyzja ta dawała Żydom zamojskim „prawo uczestniczenia (jako Okręg Ordynacji) w sesjach Sejmu Żydów
Korony”/225/
Społeczność żydowska znana ze swej szeroko rozumianej przedsiębiorczości zaznaczyła swoją
obecność w dziejach miasta (zwłaszcza w okresie międzywojennym) zarówno poprzez działalność
gospodarczą - Żydzi w Krasnobrodzie mieli dominującą pozycje w handlu i rzemiośle. Oni prowadzili
większość sklepów, które stały nie tylko wokół ratusza. Zajmujący się handlem należeli do żydowskiej
inteligencji. Mieli oni kontakty z przemysłowcami w dużych miastach, skąd sprowadzali różne towary. Sklepy
handlujące „mydłem i powidłem” były zawsze dobrze zaopatrzone. Np. do bardzo bogatych Żydów w
Krasnobrodzie należał pan Lejzor Lam. Mieszkał w Ratuszu, handlował drzewem, u niego przebywali bardzo
wpływowi kupcy. Skupował budulce, przecinał w swoim tartaku i miał z tego duże dochody. Bogate sklepy
mieli Musiele i Rajska, gdzie dziś stoi posterunek policji. U Żydów można było kupić na kredyt. Nie bała się
udzielać kredytu zwłaszcza Rajska. Ona wiedziała, że ma wtedy stałego klienta i jakoś na tym interesie
nieźle wychodziła. Wśród handlarzy byli koniarze, mieli nawet własne stajnie; w tym interesie prym wiódł
Moli.... /226/
, jak i oświatową.
W roku 1924 decyzją stowarzyszenia „Biblioteka i czytelnia Salomona Ettingera”/227/ udostępniono
mieszkańcom Krasnobrodu bibliotekę. W roku 1929 powstało Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno –
Oświatowe „Jabne” - celem jego działalności było upowszechnianie kultury żydowskiej wśród dorosłych.
Stowarzyszenie nie cieszyło się zbytnią popularnością wśród żydowskiej społeczności Krasnobrodu i
Zamojszczyzny w ogóle – jak podaje Jerzy Doroszewski – każdy z oddziałów funkcjonujących na terenie
Zamojszczyzny i Lubelszczyzny nie przekroczył liczby 30 członków/228/; oprócz wspomnianych stowarzyszeń
w okresie międzywojennym w Krasnobrodzie istniały jeszcze: Stowarzyszenie Robotnicze Wychowania
Fizycznego „Jutrznia”, Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno – Oświatowe „Tarbut” - celem jego działalności
było: prowadzenie ochronek dla dzieci, szkół elementarnych i zawodowych, organizowanie kursów
wieczorowych, uniwersytetów ludowych, szeroko pojęta praca oświatowa wśród dorosłych/229/
W roku 1925 krasnobrodzki oddział organizacji Żydów Ortodoksów w Polsce uzyskał od Rady szkolnej
Powiatowej w Zamościu koncesję na prowadzenie prywatnej szkoły z językiem wykładowym polskim.
Placówka otrzymała nazwę „Szlomej Emunej Isroel” („Szkoła Pokoju Wiernych Izraelitów”) - nauczanie
odbywało się na bazie programu siedmioklasowej szkoły powszechnej ze szczególnym uwzględnieniem
„nauki religii żydowskiej”Szkoła rozpoczęła działalność 15 marca 1926 roku – z chwilą otwarcia naukę
pobierało 46 osób; oprócz szkoły funkcjonował tradycyjny cheder, prowadzono też kursy jęz. hebrajskiego./230/
We wrześniu 1939 roku w okolicach Krasnobrodu oddziały armii „Kraków” dowodzone przez gen.
Szyllinga stoczyły swój ostatni bój z okupantem. Gmina Krasnobród oznakowana został kryptonimem „P” - w
ojej obrębie walczyły z okupantem zarówno oddziały Batalionów Chłopskich, jak i Armii Krajowej.
Pierwszym komendantem gminy z ramienia „Straży Chłopskiej” („Chłostry”) - formacji zorganizowanej
przez dowództwo BCh został Jan Nogas, później funkcję tę pełnił Antoni Bajan/231/; pod koniec 1942 roku w
obrębie gminy Krasnobród do BCh należało 12 osób . Działacze Batalionów Chłopskich wydawali pisma

/225 /Akty Jewriejskogo Koronnogo Siejma ili Waada Czetyrioch Obłastiej, Tykocińska Kolekcija (1621 – 1899) w
opracowaniu S. Dubnowa „Jewriejskaja Starina” R.IV, St. Petersburg 1912 s. 170 (podaję za: A. Leszczyński. Sejm
Żydów Korony 1623 – 1764. Warszawa 1994 s. 148
226/ Mieczysław Kościński. Korzenie. Dziennik Lubelski 1990 nr 107, s.4; tekst oparty na wspomnieniach Zofii
Służewskiej, akuszerki w Ośrodku Zdrowia w Krasnobrodzie.
227/urodził się w roku 1800, wcześnie osierocony wychowywał się pod opieką dziadka – rabina z Łęczycy, który słynął
zarówno z europejskiego wykształcenia jak i religijnego fanatyzmu. Za namową bogatego zamojskiego Żyda – Jakóba
Natansona wyjechał razem z jego synem na studia farmaceutyczne do Lwowa. Po powrocie zajął się działalnością
społeczną i literacką. Jemu przypisuje się założenie żydowskiej kolonii rolniczej w Żdanowie k/ Zamościa .Salomon
Ettinger pisał bajki, jest autorem komedii obyczajowej; jego prace znane były tylko w odpisach rękopiśmiennych –
„widocznie warunki materialne uniemożliwiały mu wydawanie swoich dzieł” (za:J. Szacki. Znakomici Żydzi rodem z
Zamościa. Teka Zamojska... nr 1 – 2 s. 23)
228 /J. Doroszewski. Praca oświatowa i kulturalna na Lubelszczyźnie w latach II Rzeczypospolitej. Lublin 1995 s. 123
229 /Archiwum Państwowe w Lublinie. Urząd Wojewódzki Lubelski, Wydział Społeczno – Polityczny .1118 (Statut
Żydowskiego Stowarzyszenia Kulturalni – Oświatowego)
230 /Archiwum Państwowe w Zamościu, Inspektorat Szkolny sygn. 404, 405, 406
231 /J. Grygiel. Związek walki Zbrojnej Armia Krajowa w Obwodzie Zamojskim 1939 – 1944. Warszawa 1985 s. 315
(dalej. J. Grygiel. Związek Walki Zbrojnej...)


konspiracyjne, które były kolportowane na terenie Zamojszczyzny: od 1 marca – 10 czerwca 1944 roku
ukazywał się dwutygodnik „Z ziemi wysiedlonych”; redagowany był w schronie zlokalizowanym w lasach
zaburskich./232 /Innym pismem był „Zew podziemi” - numer poświęcony „sprawom politycznym związanym ze
zbliżaniem się frontu wschodniego – ukazało się 50 egzemplarzy formatu A4 drukowanych na powielaczu/233/
Do krasnobrodzkiego rejonu AK (powstała w 1940 roku) należały placówki: Krasnobród, Suchowola,
Łabunie – pierwszym komendantem rejonu został kpt. Wacław Stasiewicz „Bystry”, „Bartosz” (zginął 25
września 1943 roku wyskakując z drugiego piętra budynku Gestapo w Zamościu)/234/, komendantem placówki
w Krasnobrodzie został pracownik urzędu gminnego – kpt. Stanisław Kobiałko; gdy został aresztowany w
maju 1943 roku jego obowiązki przyjął nauczyciel z Majdanu Wielkiego – Józef Downar/235/. Punktem
kontaktowym krasnobrodzkich partyzantów był sklep spożywczy w Krasnobrodzie, gdzie pracował Czesław
Sak „Sokół”/236/; jednym z z żołnierzy AK działającym w rejonie Krasnobrodu był absolwent Seminarium
Nauczycielskiego w Szczebrzeszynie – Stanisław Michoński „Lis”/237/
Skład osobowy krasnobrodzkiej placówki stanowili m. in: Władysława Zarębowa, Stanisław Gielmuda –
pełnił obowiązki wójta po zastrzelonym przez Niemców Kotowskim, Jan Łubiarz, Antoni Rycak (z zawodu
piekarz). Pomocy rannym udzielali: dr Konstanty Łastowiecki i dyplomowana położna Zofia Służewska
„Błyskawica”, „Zezula”; Zofia prowadziła ponadto kurs sanitarny wg. Podręcznika „Zabiegi pielęgniarskie”,
który dostarczył jej dr Julian Tyszkowski. Szefem wywiadu rejonu Krasnobród był Czesław Harczuk
„Janusz”/238/
W czerwcu i lipcu 1943 roku Niemcy wymordowali znaczną część mieszkańców, wcześniej ten sam los
spotkał ludność żydowską - ciężkie czasy nastały dla Żydów krasnobrodzkich w lecie 1940 roku, gdy Niemcy
zaczęli ich wywozić do robót publicznych, głównie przy budowie dróg. Potem w 1942 roku wyłapywali
mężczyzn i masowo wywozili samochodami do Zamościa. Podobny los spotkał następnie kobiety i dzieci./239/
Krasnobród został wyzwolony 23 lipca 1944 roku przez dywizję pułkownika Szestakowa z I Frontu
Ukraińskiego, kiedy na teren Zamojszczyzny weszły oddziały radzieckie w rejonie Krasnobrodu rozbroił się I
batalion 9 Zamojskiego Pułku Piechoty AK.
***
Po wyzwoleniu nastał czas odbudowy – odbudowy życia, zrujnowanej gospodarki, zniszczonych domów... O
problemach Mieszkańców Krasnobrodu w latach pięćdziesiątych XX wieku czytamy w broszurze
propagandowej wydanej nakładem Wojewódzkiego Komitetu Frontu Narodowego w Lublinie (1954, s. 21) -
...a weźmy przykład choćby z mieszkańców Krasnobrodu. Wiosną w czasie roztopów zaczęły się walić
groble. Gospodarstwu rybnemu PGR Krasnobród groziło zniszczenie całej hodowli, bowiem z
nieogrodzonych stawów zaczęły uciekać ryby. Kierownik gospodarstwa przyszedł do Gminnej Rady
„Ratujecie towarzysze – prosił, bo mi wszystkie ryby uciekną. Tyle pracy na nic, tyle pieniędzy pójdzie w
błoto!” Gminna Rada zwróciła się z apelem do okolicznych chłopów. Kto żyw pospieszył na ratunek...
W roku 1954 staraniem Gminnej rady Narodowej pod kierunkiem przewodniczącego prezydium rady –
Władysława Kobla zorganizowano w Krasnobrodzie izbę porodowa – ano macie rację przewodniczący,
odezwał się jeden z chłopów. Niby to nasza wieś gorsza od innych, czy co, żebyśmynie mieli urządzić izby.
Jak w zeszłym roku wiozłem po nocy żonę do Zamościa , to sam myślałem, że dobrze byłoby mieć coś
takiego na miejscu.../240/
„Porodówkę” (z chwilą otwarcia liczyła 8 łóżek) urządzono w zabudowaniach „pod lasem u
Płachcińskiego”, który znany był w Krasnobrodzie jako człowiek solidny, skrupulatnie wykonujący polecenia
Rady „i nigdy nie odmawiał swojej pomocy”. Materiał potrzebny na budowę pomieszczenia dostarczyli
krasnobrodzianie metodą tzw. „szarwarku” (obowiązkowej pracy na rzecz wsi), sprzęt medyczny ofiarował
kierownik Wydziały Zdrowia Powiatowej rady Narodowej w Zamościu. /241/
Od lat siedemdziesiątych XX wieku w mieście funkcjonuje ośrodek sportów wodnych , gdzie znajduje
się spora pływalnia. W zabytkowym pałacu Leszczyńskich zlokalizowano Sanatorium Rehabilitacyjne im.
Janusza Korczaka dla dzieci ze schorzeniami reumatycznymi.
Ponadto Krasnobród słynie z przepięknej okolicy, doskonałych warunków klimatycznych, jest
wymarzonym wprost miejscem do uprawiania wielu dyscyplin sportowych (kajakarstwo, sporty zimowe,
kolarstwo, wędrówki piesze), jest znany w całej Polsce z silnie rozwiniętego kultu Maryjnego i ze
znakomitych wód leczniczych.

/232/ jako ciekawostkę pragnę dodać, że w samym Zaburzu miejscowi działacze BCh wydawali również własne pismo –
w połowie grudnia 1941 roku na terenie gminy Radecznica ukazał się pierwszy numer prasy konspiracyjnej
działającego w obrębie gminy oddziału BCh – "Ku Zwycięstwu" – jego kolportażem zajmował się Jan Krukowski z
Zaburza. Innym pismem ukazującym się od stycznia 1942 roku był "Głos Prawdy" – odbijany na matrycy przez
nauczyciela ze Szperówki k/Szczebrzeszyna – Chadama; jego dystrybucją również zajmował się Jan Krukowski z
Zaburza; wspomnienia J. Krukowskie publikowane są na stronie: http://www.republika. pl./horajec w panelu „okupacja”
/233/ tamże
/234/W. Wójcikowski. L. Paczyński. Roztocze. Przewodnik Warszawa 1986, s.66
/235/ J. Grygiel. Związek Walki Zbrojnej... s. 129
/236/ tamże
/237/ Szczebrzeszyn swoim wychowankom. Biuletyn okolicznościowy dla uczczenia 70 – lecia Zakładów Kształcenia
Nauczycieli w Szczebrzeszynie 24 – 25 maj 1991
/238/ J. Grygiel. Zwiążek walki Zbrojnej... s. 134 - 136
/239/Mieczysław Kościński. Korzenie. Dziennik Lubelski 1990 nr 107, s.4; tekst oparty na wspomnieniach Zofii
Służewskiej, akuszerki w Ośrodku Zdrowia w Krasnobrodzie.
/240/ H. Szatkowska. Ty i Twoja Rada. Lublin 1954 s. 40





http://scebreshinum.republika.pl/

Wróć do „Historia i Zabytki Krasnobrodu”

Kto jest online

Użytkownicy przeglądający to forum: Obecnie na forum nie ma żadnego zarejestrowanego użytkownika i 0 gości